Arbeidstenesta

Minnesteinen etter Arbeidstenesta på Galteland i Evje.

Foto: Geir Daasvatn

Arbeidstenesta i Noreg var okkupasjonstidas svar på den militære fyrstegongstenesta slik den var organisert i Norge frå 1945 og framover. Tenesta var obligatorisk, og omfatta heile 40.600 unge menn i tida 1940–1945. Jan Egil Hansen frå Evje skreiv i 2011 masteroppgåva Stripete poteter og grumsete grøfter då han tok mastergraden ved Universitetet i Agder.

Militær disiplin

Sjølv om Arbeidstenesta vart utførd under militær disiplin, nytta ein spade i staden for gevær under eksersisen. Alle unge menn vart kalla inn etter fylte 20 år, og omlag ein tredjepart av desse måtte gjera teneste i opp til 6 månader. Desse vart sett til diverse samfunnsnyttig arbeid, men ein del av tida gjekk óg med til å lære om Nasjonal Samlings ideologi. Av mange var Arbeidstenesta oppfatta som tvangsarbeid for tyskarane, men leiinga i Arbeidsteneste var vel meir oppteken av å unngå å arbeide for okkupantane. Den norske general Otto Ruge, som hadde leia motstanden mot invasjonen i 1940, så det som positivt at tidlegare norske offiserar var med i leiinga av Arbeidstenesta, helst for å unngå at tyskarane fekk for mykje kontroll over desse ungdomane.

Anerkjenning

I eit notat frå Forsvarets Overkommando i London, 4. august 1944, heiter det: Arbeidstjenesten hittil i virkeligheten er en av de bedrifter som har utført lite arbeid for tyskerne mens den i stor utstrekning har utført arbeid av varig verdi for landet (nyrydding, grøfting, gårds- og seterveibygging m.v.) I Riksarkivet er det 50 hyllemeter etter Arbeidstenesta.

Lite effektiv

Jan Egil Hansen har rekna ut kor mange dagsverk Arbeidstenesta utførde i desse åra sett opp mot kostnaden av å drifte denne tenesta, og det er lite å skryte av. I perioden 1941–44 vart det utførd 404.776 løna dagsverk fordelt på 40.600 personar, noko som gjev om lag 10 dagsverk for kvar tenestegjerande.

Arbeidstenesta var delt i seks arbeidsdistrik­t:

• 1. Arbeidsdistrikt, med staben i Oslo, omfattet Østfold, Akershus og Hedmark.
• 2. Arbeidsdistrikt - Vest­fold, Telemark, Buskerud og Opp­land.
• 3. Arbeidsdistrikt - Aust- og Vest-Agder samt Rogaland.
• 4. Ar­beidsdistrikt -­ Hordaland (Bergen inkludert) og Sogn og Fjordane.
• 5. Arbeidsdistrikt­ - Møre og Romsdal, Sør­ og Nord­Trøndelag og Nordland.
• 6. Arbeidsdistrikt - Troms og Finnmark.

Med unntak av 6. Arbeidsdis­trikt var Arbeidstenesta godt utbygd med opp til 80–90 leirar på i heile landet.

Lokale spor

Lokale spor etter Arbeidstenesta finn ein ennå i Hornnes. Hannåsleiren vart bygd opp frå botnen av som ein Arbeidstenesteleir, og vart brukt av Forsvaret i alle år etter at krigen var over, inntil både denne leiren og Evjemoen til slutt vart nedlagd. Hannåsleiren er nå i privat eige. På Galteland i Evje er det framleis spor etter ein kanal som blei grave ut der i tida 1942–1944. Tett ved Fylkesveg 42 står ein minnestein etter arbeidet. I berget rett ovafor minnesteinen er Arbeidstenesta sin logo hogge inn i fjellet.

Kjelder

• Torgeir Eikeland: Sprengt av Max - glemt av de fleste. Artikkel i Fædrelandsvennen Innsikt 21. oktober 2011 side 2 og 3
• Olav O. Uleberg og Olav Arne Kleveland, Kultursoge for Evje og Hornnes, band II, 2003, side 142

Eksterne lenker

• PDF frå Lokalhistorisk Magasin 3/2010 med artikkelen Mastergradsprosjekt ved UiA Arbeidstjenesten 1940—45 av Jan Egil Hansen