Sjå kjelda til Setesdal

[[Fil:Byglandsfjorden fra Horgeknipen 230714-2.jpg|miniatyr|høyre|Solnedgang over Setesdal. [[Byglandsfjorden]] og Setesdal sett mot nord frå [[Horgeknipen]] mellom [[Senum]] og [[Horverak]] på vestsida av fjorden. {{Byline|[[Geir Daasvatn]]}}]]
[[Fil:Bykil 1975.jpg|miniatyr|høyre|Nord for [[Byklestigen]], langs [[Bykil]], er Setesdalen mest som eit trangt gjuv. {{Byline|[[Reidar Tveito]]}} ]]
'''Setesdal''' er dalføret langs [[Otra|Otravassdraget]]. Dalen har utspring i [[Bykle]], lengst nord i [[Agder]] fylke, og i landsdelen [[Sørlandet]]. [[Riksvei 9|Riksveg 9]], Setesdalsvegen, går frå [[Kristiansand]] i sør, opp gjennom heile dalen til han møtar [[E134]] ved [[Haukeli]] i [[Telemark]] i nord. 

== Namnet ==
[[Fil:Setesdal regionråd logo.jpg|miniatyr|venstre|{{Byline|[[Ove Kjetså]]/[[Kjetså Design]]]]
Første gong ein trur Setesdal er nemnt i kjende historiske kjelder, er i den islandske Landnàmboki. Her er [[Hallvard Sugandi]] omtalt. Han for frå «Setrum» til Island etter slaget mot Harald Hårfagre ved Hafrsfjord.<ref>Edvard Bull, ''Økonomisk og administrativ historie'', kapittel i [[Setesdalen]] (1919), side 47</ref> Rett nok heiter det i Landnàmboki at Hallvard var frå Hordaland. Men professor Bull (''Setesdalen'', 1919) meiner det bygger på ei mistyding av geografien. Om det er rett, eller om Hallvard faktisk var frå Hordaland, er vel ikkje sikkert slått fast. Men noko seinare, på Magnus Barfot si tid på 1100-talet, levde ein [[Hårek av Setrum]]. Han må i følge professor Bull ha vore ein veldig fornem mann, av høvdingætta i Setesdal. 

''[[Setr]]'' eller ''Setrum'' skal ha vore ein gamal gard i Valle. Nøyaktig kor han låg er ukjent. Men det skal i alle høve ha vore nordanfor [[Besteland]].<ref>[[Leonhard Jansen]] og [[Alfred Ryningen]], ''[[Valle kommune VII, Kultursoge 1]]'', utgjeve av Valle kommune, 1994, side 44</ref>. Folketradisjonen langt tilbake i tid skal ha vore at «Setr» låg der garden [[Løyland]] nå er.<ref>''[[Byglands soge]]'', utgjeve av [[Bygland bygdesogenemnd|bygdesogenemda i Bygland]], 1939, side 11</ref> <ref>Alfred Ryningen, ''[[Valle kommune VI Gards- og ættesoge Valle]]'', utgjeve av Valle kommune, 1987, side 70–71</ref> Ein annen teori er at høvdingætta i Setrum budde der garden [[Rike]] seinare kom; gardsnamnet tyder «herredømet, riket».<ref>''[[Setesdalen]]'', side 47</ref> I [[Jol i Setesdal]] (1973) har [[Hallvard Løyland]] sett fram ein teori om at «setr» stammar frå det gamle ordet «sete». Med setr, ein sete, meinte dei i gamle dagar ei flate litt høgt oppe. Ut frå ulike forhold meiner difor Løyland også at dei første som slo seg ned i Valle-bygda truleg reiste heimen sin på seten der Rike i dag ligg. Denne heimen – heimen til storbonden – fekk då namnet Setr på gamalnorsk. [[Juel Lund (1869)|Juel Lund]] syner (1944) til at namnet ''Sæstad'', frå det gamalnorske ''Sætrstadir'', er i bruk i Tveitebø i Valle. Den gjeve garden må difor ha ligge der.<ref>Torjus Åkre m.fl., ''[[Bygdesogeskrifter frå Valle og Hylestad]]'', utgjeve av Valle bygdesogenemnd, 1983, side 362</ref> Uansett er både garden og namnet for lengst borte. Men ein gard som har gitt namnet sitt til ein dal, kan ikkje ha vore nokon liten gard. 

Tilbake i mellomalderen (Magnus Lagabøtes Landslov frå 1270-åra), var «Sæthre» (eller «Sættre») namnet på området som svarte til [[Valle]] prestegjeld, medrekna [[Bykle]] sogn. Området nedanfor, [[Bygland]] prestegjeld, blei kalla «Otrudal» eller «Otradale», etter Otra-elva. Nokon meiner at Setesdal på denne tida heller ikke omfatta dei øvste delane av Bykle, fjellgardane [[Hovden]], [[Breive]] og [[Bjåen]]. Etter dette synet eksisterte ikkje Setesdal her lengst nord før etter 1939, då namnet kom med vegen som endeleg var framme på Hovden.<ref>[[Kjell Bitustøyl]], ''[[Tamreindrifta i Setesdalsheiane]]'', [[Bokbyen Forlag]], 2017, side 14 øverst</ref>

I det 15. og 16. århundre vart «Sætr» og «Sætrsdal» brukt om kvarandre. I det 17. århundret skauv grensa for Setesdal seg så sørover til Bygland. Ein brukte då omgrepa Øvre- og Nedre Setesdal. Dalen frå [[Evje]] og sørover blei rekna for Otradalføret. Det gjekk ei ganske tydeleg «kulturgrense» om lag der Byglandsfjord er i dag, mellom det «eigentlige» Setesdal og dei ytre bygdene, «utmannbygdene» som dei «ekte» setesdølene helst kalla bygdene sør for Bygland.<ref>''Byglands soge'', side 12</ref> Folka her var «[[Blåmenner|blåmenner]]»; dei gjekk blåkledte, dvs. ikkje i bunad.<ref>[[Olav Bø]] (red), ''[[Setesdal. Folk, kunst og tradisjon]]'', Grøndahl & Søn AS, utgjeve 1980, side 29</ref>

== Distriktet Setesdal ==

Nokon meiner at heile dalføret frå Bykle til og med kommunane [[Iveland]] og [[Evje og Hornnes]] høyrer til Setesdal.<ref>[https://no.wikipedia.org/wiki/Setesdal Artikkelen om Setesdal på Wikipedia]</ref> Meir enn 50% av fylket sitt areal høyrer til Setesdalskommunane. Området var tidlegare ein del av distriktet [[Råbyggelaget]] i Agder, på den tida kystområda gjekk under namnet [[:no:Agdesiden len|Agdesiden]]. Iveland kommune inngår i dag, når det gjeld politisk organisering, i Kristiansandregionen, som omfattar landsdelshovudstaden [[Kristiansand]] med omland.

Distriktet Setesdal omfattar med det dei fire kommunane [[Valle]], [[Bykle]], [[Bygland]] og [[Evje og Hornnes]]<ref>Aschougs konversasjonsleksikon, bind 17, 1971, side 61–62</ref>, med 7 215 innbyggarar (pr. 31. desember 2022)<ref>[https://www.ssb.no/kommunefakta SSB/Kommunefakta 10. mai 2022]</ref> og 4 595 kvadratkilometer.<ref>[http://www.ssb.no/kommuner/regioner/main-09.html ssb.no: kommunefakta]</ref> Regionsenteret er tettstaden [[Evje]], med 2 506 innbyggarar pr. 1. januar 2021. Andre tettstadar i dalen er [[Byglandsfjord]] (333 innb.) og [[Hovden]] (410 innb.).<ref>[https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/beftett/aar SSBs statistikk for folketal i tettstadar pr. 1. januar 2022]</ref> 

Alle kommunane har eigne [[Setesdals slagord|slagord]].

=== Nokre avstandar<ref>Informasjonstavle på [[Hekni rasteplass]].</ref> ===
[[Fil:Ose 2013.jpg|miniatyr|høyre|Ose ligg sentralt plassert midt i Setesdal. {{Byline|[[Reidar Tveito]]}}]]
*Haukeli - Hovden 27 km
*Hovden - Bykle 28 km
*Bykle - Valle 27 km
*Valle - Rysstad 15 km
*Rysstad - Ose 26 km
*Ose - Bygland 18 km
*Bygland - Byglandsfjord 23 km
*Byglandsfjord - Evje 11 km
*Evje - Hornnes 4 km
*Hornnes - Kristiansand 58 km

== Administrative inndelingar ==

=== Setesdal interkommunalt poltisk råd (Setesdal regionråd) ===
Dei fire setesdalskommunane [[Bykle]], [[Valle]], [[Bygland]] og [[Evje og Hornnes]] saman med [[Åseral]] samarbeider i [[Setesdal regionråd|Setesdal interkommunalt politisk råd]] (tidligere Setesdal regionråd).

=== Setesdal næringsregion ===
Distriktet utgjer [[Setesdal næringsregion]], saman med [[Iveland]].

=== Kyrkja ===
*Sjå (tidlegare): [[Evje prestegjeld]], [[Bygland prestegjeld]], [[Valle prestegjeld]]

I [http://no.wikipedia.org/wiki/Den_norske_kirke Den norske kirkes] geistlege inndeling av landet finnast [[Otredal prosti]] under [[:no:Agder og Telemark bispedømme|Agder og Telemark bispedømme]] som omfattar desse kyrkjelege fellesråd og sokn langs Otra: 

[[Vennesla|Vennesla kommune]]
*[[Vennesla kirkelige fellesråd]]
**[[Hægeland sokn]]
**[[Vennesla sokn]]
**[[Øvrebø sokn]]

[[Iveland kommune]]
*[[Iveland sokn]]

[[Evje og Hornnes kommune]]
[[Fil:Evje kyrkje 140614 (1).jpg|miniatyr|høyre|Evje kyrkje. {{Byline|Geir Daasvatn}}]]
*[[Evje og Hornnes sokn]]

[[Bygland kommune]]
*[[Bygland kyrkjelege fellesråd]]
**[[Bygland sokn]]
**[[Årdal sokn]]

[[Valle kommune]]
*[[Valle og Hylestad sokn]]

[[Bykle kommune]]
*[[Bykle sokn]]

=== Politiet ===
Politiet i Setesdal er organisert i [[Setesdal politistasjonsdistrikt]] under [[:no:Agder politidistrikt|Agder politidistrikt]]. Driftseininga omfattar [[Valle og Bykle politistasjon]], med [[Dag Hovden]] som tenestestadleiar, og [[Bygland, Evje og Hornnes politistasjon]], med [[Sigurd Langeid]] som politistasjonssjef.<ref>[https://www.politiet.no/om/organisasjonen/politidistrikter/agder/ Om Agder Politidistrikt på Politi.no]</ref> <ref>[https://www.politiforum.no/agder-politidistrikt-naerpolitireformen/agders-siste-generalister/222959 Politiorum.no]</ref>

=== Rettsvesen ===
Distriktet høyrer til rettsområdet for [[:no:Kristiansand tingrett|Kristiansand tingrett]] under [[:no:Agder lagmannsrett|Agder lagdømme]].

=== Sætersdalens fogderi ===
Distriktet inngjekk i det tidlegare [[Sætersdalens fodgderi]].

== Natur og landskap ==

=== Topografi ===
Lengst sør i dalen, i Iveland-/Evje og Hornnes-området, er det flate furumoar og noko landbruksjord på begge sider av Otra nede i dalbotnen, og i sidedalen [[Dåsvannsdalen]]. Elles er denne delen i hovudsak fylt opp av heiedrag både på aust- og vestsida av hovuddalføret. Heiene er ikkje særleg høge; dei ligg mykje mellom 300–600 moh., og dalsidene er slakare enn lenger nord i dalen. Det høgaste fjellet er [[Midtstrandnuten]] på vestsida av [[Byglandsfjorden]], 790 moh.

Nord for Evje og Hornnes ligg Byglandsfjorden i dalbotnen, ca 200 moh., og fjella stig brattare opp. På begge sider nede langs fjorden, men særleg på austsida, er det god morenegrus og leirjord. Saman med fjella rundt, som vernar for nordavinden og gjer det varmt og lunt nede i dalbotnen sommarstid, lagar dette gode vekstvilkår for plantelivet. [[Grendi]], [[Longerak]] og [[Lauvdal]] er gode landbruksbygder langs austsida av fjorden på veg nordover mot [[Bygland]]. På austsida av dalen er det stort sett heieområde, der størstedelen ligg rundt 700 moh. Området er prega av mange vatn og vassdrag. Også i vest er det heieområde. Lendet her er noko høgare enn på austsida. [[Reinshornheii]] (1162 moh.) i [[Setesdal Vesthei]] er høgaste fjellet i [[Bygland kommune]].

[[Fil:Tveit og Heggland.jpg|miniatyr|høyre|Ny parsell av [[Riksveg 9]] mellom Tveit og Heggland nord i Bygland kommune. {{Byline|Reidar Tveito}}]]
Etter Bygland og [[Storstraumen]] kjem [[Åraksfjorden]], som er ei forlenging av Byglandsfjorden. På vestsida av fjorden, ved [[Ose]], stuper den kjente [[Reiårsfossen]] nedover fjellsida. Ved [[Rysstad]] vidar dalen seg ut til ei stor slette. Sør for Rysstad har Setesdal ein typisk U-profil. Men mellom Rysstad og [[Valle]] knip han seg saman, med høge og bratte fjellsider på begge sider. Rett før ein kjem til Valle-bygda sørfrå opnar dalen seg opp igjen, og ''---just som en naar op paa høide med fossen'' ([[Hallandsfossen]]) ''vider dalen sig ut og i dens brede skjønne fang ligger Valle''.<ref>[[Olaf Benneche]], ''Setesdalen og setesdølene'', artikkel i ''Setesdalen'', s. 10</ref> Heile bygda er som ei stor gryte. På begge sider av dalen ligg store fjellvidder, Setesdal Vesthei og Setesdal Austhei. Vestheiene er høgast, med snaue og trelause vidder. Heiene på austsida er lågare, med bjørkelier og barskog av og til.

[[Fil:Byklestigen Setesdal ca 1770-1840 031214 (4)-2.jpg|miniatyr|høyre|Den restaurerte Byklestigen i 2014. Denne trasèen var "hovudvegen" mellom Bykle og Valle frå ca 1770 til ca 1840. I dag går vegen i tunnel gjennom fjellet. {{Byline|Geir Daasvatn}}]]
Nord for Valle ligg den særmerkte fjellformasjonen [[Einang]]. Etter dette blir dalen trongare igjen, og terrenget begynner å stige oppover mot [[Bykle]]. Frå den første grenda i Bykle, [[Bjørnarå]], og oppover mot Bykle kyrkjebygd, er naturen framleis typisk setesdalsk med stupbratte fjell på begge sider av dalen. Både på vestsida og austsida av hovuddalføret er det for det meste snaufjell og vidde. Gjennomsnittshøgda over havet på arealet i heile Bykle kommune ligg rundt 750–1000 meter. Ovanfor Bykle kyrkjebygd vidar Setesdalen seg ut, og får meir karakter av vidde. Det er nå slutt på det litt tronge og innestengte landskapet lenger nede i dalen. Her oppe på høgfjellet, heilt nord i Bykle og på toppen av Setesdal, ligg [[Sæbyggjenuten]] (1507 moh.), som er det høgaste punktet i Aust-Agder. [[Otra]], som renn gjennom heile Setesdal, har utspring nord for [[Hovden]].

=== Isen forma landskapet ===
Eit mønster av sprekkar, knusingssoner, forkastingar, ulik motstandskraft i bergartane og lagstrukturar i fjelloverflata var utgangspunkt og «angrepsliner» for dei seinare nedbrytande krefter; forvitring og erosjon av is og vatn. Samen med landoverflata si helning mot sør-aust gav dette grunnmønsteret i landskapet, med dalar, sjøar og fjellområde. Istidene dei siste 2,6 millioner år meisla så ut dette landskapet meir i detalj, til dei fjell og dalar vi ser i dag.<ref>Johan Christian Frøstrup (red.), ''[[Vandringer i Setesdal Austhei 2014]]'', utgjeve av Friluftsforlaget, 2014, side 189–190</ref> 

Setesdal er innom fleire ulike bruddsoner i fjellgrunnen undervegs, med ulike retningar. Difor har dalen i dag mange brå svingar, og nokre stader er han ganske smal og trong. Dalen har eit U-formet tverrsnitt, tydeleg utforma av isbrear. Lengdeprofilen er ujamn, med fordjupingar og fjelltersklar imellom. [[Byglandsfjorden]] og [[Åraksfjorden]] er slike fordjupingar som er laga av iserosjon. Dalen er djupt nedskoren i landskapet. Det er bratt stigande terreng opp mot fjellområda på begge sider; [[Setesdal Vesthei]] og [[Setesdal Austhei]]. Desse terrengforholda har skapt eit stort potensiale for utnytting av vasskraft, spesielt i dei øvre delar av Setesdal.<ref>''Vandringer i Setesdal Austhei 2014'', side 193–194</ref>

Då isbreane trakk seg tilbake, vart det liggande igjen store mengder lausmassar, spesielt morene. Nede i dalbotnen ligg det store mengder bunnmorene. Dette er gjerne den beste landbruksjorda, og det som blei til dyrka mark og beitemark. Dei store flatene i dalbotnen langs [[Otra]] i Valle, Bygland og Evje og Hornnes består mykje av slik morenejord. Da isbreane smelta var det ei enorm vassføring. Store delta og fyllingar av sand og grus blei lagt igjen i dalbotnen. Det er store areal med slike breelvavsetningar i Setesdal.<ref>''Vandringer i Setesdal Austhei 2014'', side 196–197</ref> Ofte dannar dei terrassar og flater langs dalbotnen. Furuskog med blåbærlyng er vanleg vegetasjon på desse areala, og furuskogen spesielt i nedre del av Setesdal har til tider vore kjent som noko av den beste furuskogen i landet. Etter at isen smelta bort, var det i ein periode høgare vasstand i Byglandsfjorden og andre stader. Så har Otra sakte men sikkert gravd seg lenger ned i breelvavsetningane, og vasstanden kom ned til dagens nivå.<ref>''Vandringer i Setesdal Austhei 2014'', side 199</ref> Dalen blei slik vi kjenner han i dag.

== Historie ==
Når dei første menneska kom til landet vet ein ikke. Mange istider har slipt vekk alle spor som måtte vere etter dei. Den siste av istidene nådde ein topp for rundt 18 000 år sidan. Isen lå då som eit skjold over heile Norden pg langt nedover i Europa.

For rundt 10 000 år sidan satte det for alvor inn med varme, og isen smelta gradvis bort.<ref>''Valle kommune VII, Kultursoge 1'', side 15</ref> Dei første menneska begynte truleg å vandre i [[Setesdalsheiene]] for rundt 9 000 år sidan. Dei kom oppover heiene i Setesdal etter kvart som isen smelta. Jakt og fiske var dei viktigaste gjeremåla. Dei følgde etter reinsdyra langs iskanten medan han flytta seg stadig lenger nordover og oppover til fjells.<ref>[[Bjarne Tveiten]], ''Samehistoria i Setesdal'', Setesdal og setesdølar, Årsskrift for [[Setesdal sogelag]], 2014, side 81</ref> Lite tyder på at nokon var bufaste. Dei var veidefolk på vandring.<ref>''[[Spor i Setesdalsjord]]'', [[Bokbyen Forlag]], 2014, side 25</ref> Frå ca 2 600 år f.Kr. er det gjort funn som syner at det gjekk husdyr og beita rundt [[Straumsfjorden]] i [[Setesdal Austhei]]. Frå funn ved [[Breive]] i Bykle veit arkeologene at der var det husdyrhald som kan daterast til 2800 f.Kr. Jordbruket så langt tilbake i tid var trulig eit nomadeliv, med svedjebruk. Ein brann skogen og dyrka korn der i 2–3 år, for så å flytte vidare til ein annan stad.<ref>''[[Spor i Setesdalsjord]]'', side 26</ref> Mest truleg var det eit kombinasjonsbruk. Jordbrukaren var også jeger og fangstmann. 

=== Fast busetnad ===
Trass i desse spora etter menneske høgt opp mot fjellet, er det god grunn til å tru at fast busetnad kom først nede i hovuddalføret, på dei store flatene i Bygland og Valle som bare ligg 200–300 m.o.h.<ref>''[[Spor i Setesdalsjord]]'', side 26</ref> Jordbruket synte seg nok å gi eit tryggare levebrød enn ein rein fangstkultur, og det skjedde ei folkeflytting mot område med lett dyrkbar og grøderik jord. Arkeologiske funn viser kontinuitet i korndyrkinga frå år 1800–1100 f.Kr., og dei eldste spor etter fast busetnad som er gravd ut på [[Moi (Bygland)|Moi]] i Bygland kan daterast til 1100–500 f.Kr. Mange av dei eldste gardane slik dei lar seg identifisere i dag – «opphavsgårdene» – vart truleg rydda eitt av dei første hundreåra etter at vår tidsrekning tok til. Litt lenger sør, i Evje og Hornnes, meiner ein at den samanhengande gardshistoria går tilbake til det 4. hundreåret e.Kr.<ref>''[[Kultursoge for Evje og Hornnes]]'', side 36</ref> 

Då dei første fastbuande slo seg til i dalen, var det god plass. Men det budde også folk i nabodalane. Det blei behov for ei grensetrekking mellom dalføra. I hovudsak følgde – og følger – desse grensene vasskilet (langstrengane) oppe i fjellet. Etter kvart blei det fleire bønder i same dalføret. Då måtte eigedomane fordelast meir også innanfor dalen. Det blei fastsett kortare grenser som gjekk på tvers av dei gamle langstrengane mellom dalføra. Andre stader i landet veit forskarane at desse grensene på tvers har kryssa elva i dalbotnen, slik at garden har strekt seg frå langstreng til langstreng. Korleis dette har vore i Øvre Setesdal veit ein ikkje sikkert. Men til dømes kan heile Hylestad ei gong kanskje ha vore ein slik kjempegard.<ref>''Spor i Setesdalsjord'', side 26–28</ref>

Ein stad måtte busettinga ta til. Kanskje var utgangspunktet det som vi i dag reknar som grender, som til dømes [[Nordbygdi]] (Bykle), [[Homme]] (Valle), [[Hovet]] (Hylestad), [[Jordalsbø]] (Bygland) og [[Hornnes (garden)|Hornnes]] i Evje og Hornnes. I kvar grend er det gjerne ein opphavsgard. Så skjedde det ei vidare oppdeling i namnegardar. Deretter kom ei vidare oppdeling av gardane i fleire (gards)bruk etter kvart som behovet meldte seg. I Evje og Hornnes, lengst sør i Setesdal, kom denne store garddelinga ved starten av 1600-talet.

Der folkevandringstida (400–570 e.Kr) hadde vore ei oppblømingstid, blei den perioden som følgde etter (merovingertida, 570–800 e.Kr.) heller det motsette.<ref>''Valle kommune VII, Kultursoge 1'', side 42</ref>. Mange av gardane som hadde blitt rydda under ekspansjonen i folkevandringstida, blei nå lagt ned igjen. Mot slutten av merovingartida, fram mot år 800 e.Kr., tok forholda til å betre seg og velstanden auka igjen. Det er dokumentert mellom anna av dei mange gravfunna frå vikingtida. Dei mange gravfunna vitnar også om ein sterk auke i folketalet i dalen på denne tida. Busetnaden i vikingtida må ha vore omtrent som han er i dag. Dei beste jordbruksområda nede i dalbotnen var tatt i bruk.<ref>''Valle kommune VII, Kultursoge 1'', side 46</ref>

Med auke i folketalet skjedde det ei omforming av det gamle bondesamfunnet, skriv Jansen og Ryningen i Kultursoga for Valle. Medan det før var rikeleg med jord, blei det nå etterspurnad etter jord. Det vart skapt eit lagdelt samfunn, der dei mektigste delte den jorda som var. Etter kvart blei dei svakaste gruppene skyvd nedover på samfunnsstigen, og mektige ætter tok over styringa i bygdene.

I høgmellomalderen kan vi sjå for oss eit ganske tett busett Setesdal. Alle stader der det i dag bur menneske, var det også folk for 700–800 år siden. I tillegg var det bufaste folk i sidedalar og nabodalar.

=== Svartedauden === 
Men i seinmellomalderen (1300-talet) kom det nedgangstider, med pest og annan sjukdom som ramma befolkninga hardt. Heiene blei fråflytta, og busettinga konsentrert om dalbunnen. Slik var det til langt ut på 1600-talet, då folketalet igjen tok til å stige.<ref>''Spor i Setesdalsjord, side 33</ref>

Frå 1769 til 1865 steig folkemengda i Bygland og Valle ganske jamnt. Det uodde 2 227 menneske i Bygland i 1865, og 2 438 i Valle (inkludert Bykle). Men så kom igjen ein nedgangsperiode framover mot 1910, då folketalet i desse to kommunane var mindre enn 45 år tidlegare. Utviklinga hang truleg saman med ein alminneleg tilbakegang som stort sett alle fjellbygdene i Norge opplevde i denne perioden.<ref>Edvard Bull, ''Økonomisk og administrativ historie'', kapittel i ''[[Norske Bygder - Setesdalen]]'', utgitt 1921, side 60–61</ref>
[[Fil:Fånefjell gammel veg 1842-1923 160714 (1)-2.jpg|miniatyr|høyre|Fånekleiva på den gamle postvegen. Vegen her blei bygd i 1842. Bildet viser kleiva idag. {{Byline|Geir Daasvatn}}]]

=== Den første kjerrevegen ===
I 1840-åra kom det endeleg ordentleg veg oppover i Setesdal; [[Postvegen|Den Sætherdalske hovedvei]]. Postvegen er han mykje blitt kalla seinare. Vegen kom fram til [[Hornnes]] i 1840, og var ferdig til Valle i 1846. Til Bykle kom han først i 1879. Den nye hovudvegen fekk enorm betydning for samfunnsutviklinga i Setesdal. Det blei mykje enklare og raskare å reise til [[Kristiansand]], og varer kunne fraktast langs landevegen i staden for å måtte kløvjast på hesteryggen.<ref>''[[Norske Bygder - Setesdalen]]'', side 73</ref> <ref>[[Leonhard Jansen]] m.fl., ''[[Frå postveg til riksveg - vegar og vegminne langs riksveg 9]]'', Bokbyen Forlag, 2018, side 14</ref> Litt seinare, i 1896, stod [[Setesdalsbanen|jernbane]] ferdig fram til [[Byglandsfjord]]. Som postvegen blei også banen som ei livsnerve i dalen, spesielt i den nedre delen. Transporten blei lettare, og transportkostnadane gjekk sterkt ned. Dei nye grendene og tettstadene [[Moisund]], [[Evje]] og [[Byglandsfjord]] voks fram rundt jernbanestasjonane. Stasjonar og stoppestader blei sosiale knutepunkt.<ref>[[Olav O. Uleberg]], ''[[Kultursoge for Evje og Hornnes]]'', bind I, utgjeve av [[Evje og Hornnes bygdeboknemd]], 1990, side 252</ref>

== Tradisjonsrik kultur ==
I Setesdal har ein halde fast ved meir av byggeskikken frå mellomalderen, folkekunst og drakter enn dei fleste andre stader. Dalen har óg ein rik tradisjon for segn og folkemusikk og for handverk. Særleg sølvsmedane frå Setesdal er kjende for arbeida sine.<ref>[http://lokalhistoriewiki.no/index.php/Setesdal Lokalhistoriewiki.no]</ref> Setesdalsmålet har i alle dagar vore oppfatta som spesielt og rotekte.<ref>[http://www.vallemal.no/frames.jsp?menu=2 vallemal.no]</ref> [[12. desember 2019]] blei setesdalstradisjonen, med dans, spel, kveding og stevjing, tatt opp på [[UNESCO si representative liste over verdas immaterielle kulturarv]]. Denne delen av Setesdalskulturen er det første norske elementet på denne UNESCO-lista.<ref>[https://www.kulturradet.no/museum-kulturarv/vis-artikkel/-/setesdalstradisjonen-fyste-norske-element-pa-unesco-liste?fbclid=IwAR0XJg4c0tse9HYNH2RCmWVj5btzoArEjCM5y4Z4AyQqha727gmwt2bMZaM Artikkel om Setesdalstradisjonen og UNESCO-lista hos Kulturrådet] </ref> 

=== Folketradisjonen ===
Den største samlaren av folketradisjonen i Setesdal er [[Johannes Skar]] (1837–1914). Skar ikkje bare samla inn og sikra tradisjonsstoffet for ettertida, han formidla det også tilbake i trykt form gjennom storverket sitt i sju bind ''[[Gamalt or Sætesdal]]''.<ref>[[Sigrid Bø]] og Jarnfrid Kjøk, ''Held `u så mykje av meg, so æ de kje reise for meg'', Setesdal og setesdølar, Årsskrift for Setesdal Sogelag, 2014, side 21</ref> Professor i folkeminnevitskap [[Olav Bø]] har skrive desse vakre orda om Johannes Skar sitt livsverk:<ref>''[[Setesdal. Folk, kunst og tradisjon]]'', side 33</ref>

{{sitat|Skar kom til Setesdal då den gamle forteljekunsten heldt på å døy ut. Med sitt iherdige arbeid fekk han samla det meste og det beste av den gamle tradisjonen. «Gamalt or Sætesdal» er eit storverk, innhaldsrikt som ein bibel for tradisjonsgranskarar. Det er ikkje oppskrifter og samlingar til vitskapleg bruk først og framst, men ei merkeleg og eineståande kultursoge, eit varande minnesmerke over ein særmerkt norsk bygdekultur.|Olav Bø}}

Andre viktige samlarar av folketradisjonen var [[:no:Jørgen Moe|Jørgen Moe]] og [[August Schneider]] før Skar og [[Torleiv Hannaas]] og [[:no:Knut Liestøl|Knut Liestøl]] etter.

=== Fortellerkunst og stevdikting ===
[[Fil:Svein Hovden. Foto Setesdalsmuseet.jpg|miniatyr|høyre|Svein Hovden.]]
Fortellarkunsten har stått sterkt i Setesdal. Frå gamalt av blei det skilt mellom ''sannsoger'' og det som bare var ''soger''. Dei fleste og beste tradisjonsberarane skal ha sett sannsogene høgast.<ref>[[Olav Bø]], ''[[Setesdal – frå utkantbygder til kraftsentrum]]'', Det Norske Samlaget, 1991, side 12</ref> Store historiefortellarar var blant mange fleire [[Hallvard Knutsson Aakre]], [[Olav Eivindson Austad]], [[Tarjei Langeid]] og [[Svein Hovden]].<ref>''Setesdal - frå utkantbygder til kraftsentrum'', side 41</ref>

=== Folkemusikk ===
I ''[[Setesdal. Folk, kunst og tradisjon]]'' har spelemannen [[Gunnar Stubseid]] skrive kapittelet om folkemusikken. Han innleiar slik:<ref>''Setesdal. Folk, kunst og tradisjon'', s. 174</ref>

{{sitat|Setesdal har ein eigenarta folkemusikk som skil seg klårt ut få andre dalføre. Det gjeld nok i fyrste rekkje felemusikken og steva. Dette er også hovuddelen av musikken, og utan samanlikning den sterkaste tradisjonen i våre dagar.|Gunnar Stubseid}}
*Sjå også: [[Dusifele]]
*Sjå også: [[Hardingfele]]

=== Byggeskikk ===
[[Fil:Rygnestadtunet - Valle 041214 (1).jpg|miniatyr|høyre|Rygnestadtunet i Valle er det mest særmerkte gardstunet i hele Setesdal. {{Byline|Geir Daasvatn}}]]
[[Fil:Tveitetunet 1912.jpg|miniatyr|høyre|Våningshuset i Tveitetunet i Valle i 1912. Foto frå Setesdalsmuseet sine samlinger]]
Setesdal, og då i første rekke Øvre Setesdal, har ein monumental byggeskikk. Rekketunet var frå gamalt av ein vanleg byggemåte. Bygningane stod då i parallelle rekker, ei øvre for innhus og ei lågareliggande for uthus. Etter kvart som matrikkelgardane blei delte, vart det vanlegare at husa stod i klynge.<ref>Spor i Setesdaljord, side 133–134</ref> Fram til begynninga av 1800-talet var denne byggeskikken svært einsarta. Husa stod samla i tun. Det var husklynger med opp til 4–5 våningshus og [[Loft (bygning)|loft]], og tilhøyrande uthusbygningar. Det var helst læge tømmerhus utan vindauge. På nokre garder var det bygd til ei «nyestog» med skorstein og eitt eller to vindauge. Framleis var vindauge ei kostbar investering som mange ikkje hadde råd til. Setesdal hadde fram til denne tida framleis eit preg av mellomalder.<ref>[[Leonhard Jansen]], ''[[Setesdal, setesdølar, Eidsvoll og 1814]]'', hefte utgjeve av [[Setesdalsmuseet]], 2014, side 6</ref>  

Bruk av enorme tømmerstokkar i byggverka er eitt av kjennemerka på byggeskikken i Setesdal. Tømmer var ei viktig salsvare, og tømmeret blei flota nedover [[Otra]] til Kristiansand. Men dei største stokkene var det vanskeleg å manøvrere nedover i vassdraget. Det tømmeret brukte setesdølene difor sjølve.<ref>''Setesdal, setesdølar, Eidsvoll og 1814'', side 7</ref>  

I 1860-årene starta ei stor utskifting av jorda mellom gardane. Bygningane blei då flytta frå dei gamle fellestuna og spreidde meir rundt i landskapet. Det er desse gardshusa vi i dag ser som toetasjers bygningar med inngang på midten og ei stue på kvar side. Tømmerkjernen kan ofte vere frå 1600-talet eller enda eldre.<ref>''Setesdal, setesdølar, Eidsvoll og 1814'', side 8</ref>

[[Rygnestadtunet]] er det mest særmerkte gardstunet i heile Setesdal. Den [[Gamlestog Nordigard Rygnestad|eldste delen av stogehuset]] her er bygd før år 1350.<ref>''Setesdal. Folk, kunst og tradisjon'', side 118–119</ref> Men det spesielle tre etasjers loftet på Rygnestad syner at setesdølane også henta inspirasjon frå verda utanfor til byggeskikken sin. Loftet er truleg inspirert av tårnbygningar byggherren [[Åsmund Torleivsson Rygnestad|Vonde-Åsmund Rygnestad]] kan ha sett som leigesoldat på kontinentet i 1560-åra. 

[[Haugenloftet]] i [[Åraksbø]] i [[Bygland]] frå 1217/1218 er eit anna helt spesielt verdifullt eksempel på byggeskikken i Setesdal. Stokkane i loftet må ha begynt å vekse rundt år 800.

=== Sølvsmed-kunsten ===
Den aller første sølvsmeden ein meiner å kjenne namnet til i Setesdal, er [[Linder Andersson]] (fødd ca. 1711). Han var innflyttar frå Numedal. Men det fantes sjølvsagt sølvsaker i dalen også før hans tid, skriv [[Leonhard Jansen]] og [[Alfred Ryningen]] i Kultursoga for Valle.<ref>Leonhard Jansen og Alfred Ryningen, ''[[Valle kommune VIII, Kultursoge 2]]'', utgitt av Valle kommune, 1994, side 251</ref> Det kan ha vore «bondesølvsmeder» som lagde sølv. Noko av sølvstasen setesdølane brukte kom nok også frå byane. Den store framstillinga av sølvsmedarbeider er ikkje spesielt gamal i Setesdal, bare frå første halvdel av 1800-talet. [[Salmund Haugebirke]] (fødd 1800) og [[Eivind Eivindsson Uppstad]] (fødd 1795) er dei to første kjende setesdølane som var sølvsmedar.<ref>''Valle kommune VIII, Kultursoge 2, side 253</ref> Det var først i det 19. århundre at sølvsmedkunsten spreidde seg, slik at det rundt 1970 kunne seiast at kvar tredje husstand i [[Hylestad]] hadde sølvsmie.<ref>''Setesdal. Folk, kunst og tradisjon'', side 192</ref> «På Helle var det ein periode mest vanskeleg å finne eit vakse menneske som ikkje hadde eitt eller anna med sylvsmedarbeid å gjere», er det sagt i Kultursoga for Valle.<ref>''Valle kommune VIII, Kultursoge 2'', side 255</ref>

=== Talemålet ===
Setesdalsmålet har i alle dagar vore oppfatta som spesielt og rotekte. I Valle kommune, som ligg midt i Setesdal, har dette særeigne talemålet halde seg temmeleg uforandra fram til våre dagar. Mykje av talemålet liknar på gamalnorsken.

Eit særdrag i Valle og Hylestad er formrikdomen. Substantiva har seks former, verba vert bøygde ulikt i eintal og fleirtal, og dei fyrste talorda vert bøygde i kjønn. Uttalen av dei fleste vokalane er spesiell og kan vere vanskeleg å skjøne for utanbygds folk. 

Vallemålet og hylestadmålet er stort sett likt, skilnaden må seiast å vere på detaljnivå. Skal ein seie noko om skilnadene, kan ein kanskje nemne at valldølane tykkjest ha noko større ordtilfang, medan hylstringane har ein meir «syngjande» uttale. «Setningsmelodien» er med andre ord noko ulik. Uttale og bruk av einskildord kan også variere lokalt i dei ulike grendene i Valle og Hylestad. 

Målføret i grannekommunen Bykle, opp til [[Hoslemo]], må seiast å vere nokolunde likt valle- og hylestadmålet. Det same gjeld for øvste del av Bygland, grannekommunen i sør.<ref>[http://www.vallemal.no/frames.jsp?menu=2 vallamal.no]</ref>

== Kraftutbygging ==
*Sjå også: [[Kraftanlegga til Otra Kraft]]
[[Fil:Vatndalsdammen 1.jpg|miniatyr|høyre|Vatndalsdammen sett ovanfrå. {{Byline|[[Reidar Tveito]]}}]]
Kraftutbygginga i Setesdal frå begynninga av 1900-talet og fram til i dag har hatt ei enorm betydning for samfunnsutviklinga i dalen dei siste 100 år. Kommunane i dalen, særleg dei øverst i dalen, er tilført store verdiar (erstatningar, arbeidsplassar, skatteinntekter, vegar m.v.). Bykle er sjølve kraftverkskommunen i Setesdal. På den andre sida er gardar og heile grender, og store heievidder, lagt under vatn. Den særmerkte innestengte laksen bleka blei nesten utrydda. Den skiftande vasstanden har ført til utrasing langs breidda av Byglandsfjorden og andre stader, og sår i landskapet. 
 
I 1900 blei Otteraaens Brugseierforening skipa. Formålet var å skaffe jamn tilgang på vatn til kraftproduksjon gjennom regulering av Otra-vassdraget. Etter først å ha bygd ut fossane nederst i Otra-vassdraget, kasta foreninga augo sine på [[Byglandsfjorden]]. I 1903 blei det gitt konsesjon for oppdemming av fjorden frå kote 198 til kote 201 om sommaren og kote 202 om vinteren. Dam blei bygd sør for [[Byglandsfjord]], rett nord for kommunegrensa mot [[Evje og Hornnes]]. Utbygginga var ikkje heilt vellykka. Dammen låg slik til at regulanten ikkje klarte å tappe fjorden ned til kote 198.<ref>''Setesdal – frå utkantbygder til kraftsentrum'', side 148</ref> Seinare blei dammen flytta litt lenger sør, og ligg nå i sin heilskap i Evje og Hornnes kommune.

Kgl. res. av [[22. november 1912]] opna for den store reguleringsperioden. Byglandsfjorden blei tillatt senka til kote 198 og heva til kote 203, dvs. 3 m heving og 2 m senking. Ei lang rekke fjellvatn på begge sider av Otra blei tillatt regulert: [[Gyvatn]], [[Longeraksvatnet]] og [[Hovatn]] i Bygland, og [[Botsvatn]], [[Vatndalsvatnet]], [[Hartevatn]]/[[Breivevatnet]], [[Store Førsvatn]] og [[Breidvatn]]/[[Sæsvatn]] i [[Bykle]]/[[Hovden]]-området.<ref>[[Sigmund Skomedal]], ''[[I skiftende tider og inn i en ny tid]]'', jubileumsskrift [[Otteraaens Brugseierforening]], 2000, side 30</ref>

Situasjonen rundt 1960 var at Otra og ei rekke fjellvatn var regulerte til ei viss grad. Nå kom det nye planar som gjekk mykje lenger. IS Øvre Otra, som seinere blei til [[Otra Kraft]], blei skipa. Selskapet la fram planar om å bygge [[Bykildammen|dam ved utløpet av Bykil]], sjølve «inngangsporten» til Bykle. I meir enn fem år, fram til 1969 då konsesjon for prosjektet vart nekta av regjeringea, var dette ein veldig bitter strid i øvre Setesdal.<ref>''Setesdal - frå utkantbygder til kraftsentrum'', side 159–165</ref>

Då Bykil-prosjektet måtte leggast bort, vendte kraftutbyggarane seg mot andre prosjekt. Nå starta i staden ei svær utbygging med vidare regulering av Botsvatn og Vatndalsvatnet og fleire mindre fjellvatn, og kraftstasjonar i [[Holen kraftverk|Holen]] i Bykle og [[Brokke kraftverk|Brokke]] i [[Hylestad]]. For å demme opp Vatndalsvatnet blei det bygd to enorme steinfyllingsdammar. [[Vatndalsdammen|Hoveddammen]] er 120 m høg, 487 m lang og 365 m brei i botnen. Den andre dammen er 65 m høg. Ved å senke vatnet 40 m er den totale reguleringshøgda heile 140 m. Den siste store utbygginga her tok til i 1978, og var ferdig i 1983.

Frå 2012 starta det til nå siste store kraftprosjektet i Setesdal, [[Brokke Nord]]. Det blei bygd ei høg betongdam i [[Sarvsfossen]] i [[Bykle kyrkjebygd]], og vatnet vart overført til det nye [[Skarg kraftverk]] ved Botsvatn. Anlegga stod ferdige i 2014.

== Kjende personar frå Setesdal ==
{{kolonner}}
*[[Jørgen Løvland]]
*[[Osmund Faremo]]
*[[Grete Faremo]]
*[[Kjell Ingolf Ropstad]]
*[[Kirsten Bråten Berg]]
*[[Hallvard T. Bjørgum]]
*[[Kjell Kristian Rike]]
*[[Paal-Helge Haugen]]
*[[Olav Knutsson Tveiten]]
*[[Eivind Torkjelson Lande]]
*[[Lars Knutson Liestøl]]
*[[Svein Hovden]]

== Referanser ==
{{kolonner}}
<references />

== Kjelder og litteratur ==
[[Fil:Spor-i-Setesdal-OMSLAG.jpg|miniatyr|høyre|Boka [[Spor i Setesdalsjord]] gir ny og spennande kunnskap om når, kor og korleis dei første setesdølar må ha levd.]]
*''[[Byglands soge]]'', utgjeve av [[Bygland bygdesogenemnd]], 1939
*[[Leonhard Jansen]], ''Dei første setesdølar'', artikkel i ''[[Spor i Setesdalsjord]]'', utgjeve av [[Aust-Agder fylkeskommune]] og [[Setesdalsmuseet]], 2014
*[[Oddmund Mogstad]], ''Seterdrift i Evje og Hornnes'', [[Arnstein]], årsskrift for [[Evje og Hornnes Sogelag]], 2011, s. 48-56
*Jan Henning Larsen, May-Liss Bøe Sollund og Frans-Arne Stylegard, ''Gravrøysene ved Byglandsfjord'', Årsskrift for [[Agder Historielag]] nr. 80 - 2004, s. 89–104
*''Norges Bebyggelse, sørlige seksjon, herredsbindet for Aust-Agder, vestre del'', 1956
*[[Hallvard Løyland]], ''Setr - Setesdal'', artikkel i [[Jol i Setesdal]], 1973, s. 25–26
*[[Olav O. Uleberg]], ''[[Kultursoge for Evje og Hornnes]]'', bind I, utgjeve av [[Evje og Hornnes bygdeboknemd]], 1990
*[[Leonhard Jansen]] og [[Alfred Ryningen]], ''[[Valle kommune VII, Kultursoge 1]]'', utgjeve av Valle kommune, 1994
*[[Olav Bø]], ''[[Setesdal – frå utkantbygder til kraftsentrum]]'', Det Norske Samlaget, 1991
*Olav Bø (red), ''[[Setesdal. Folk, kunst og tradisjon]]'', Grøndahl & Søn Forlag AS, utgjeve 1980

== Eksterne lenker ==
* [http://www.setesdal.no/ Setesdal Regionråd]
* [[lokhist:Setesdal|Setesdal]]
* {{Lhist|Setesdal}}
*[https://www.visitsorlandet.com/om_setesdal/ Presentasjonen av Setesdal som reisemål hos Visit Sørlandet]
*[https://www.flickr.com/photos/51710523@N08/albums/72157667115813443 Geir Daasvatn sin serie med landskapsbilete frå Setesdal på Flickr]

== Kart ==
{{
#display_points: 
Kristiansand, Norway;
Evje, Norway;
Bygland, Norway~Bygland;
Valle, Norway~Valle;
Bykle, Bykle, Norway~Bykle
}}

[[Kategori:Setesdal| ]]
[[Kategori:Aust-Agder]]
[[Kategori:Daler]]