Kallsetikk og økonomisk modernisering - Endringshistorikk

Harald Haugland: fjerna død lenke

2025-07-20T19:59:33Z

fjerna død lenke

← Eldre versjon		Versjonen frå 20. juli 2025 kl. 21:59
Line 11:		Line 11:
	[[Fil:Adolph Tidemand Haugianerne.jpg\|thumb\|Adolph Tidemands Haugianerne]]		[[Fil:Adolph Tidemand Haugianerne.jpg\|thumb\|Adolph Tidemands Haugianerne]]
	[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]		[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]
	~~[[Fil:Traasdahl, Jakob.JPG\|thumb\|]]~~
	I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».		I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».

Harald Haugland: /* Forholdet til mammon */ orto

2022-11-02T22:57:21Z

Forholdet til mammon: orto

← Eldre versjon		Versjonen frå 3. november 2022 kl. 00:57
Line 69:		Line 69:
	Bjørklund får godt fram dei fattige levekåra som den samiske og kvenske befolkninga, dei fleste småbrukarar og fiskarar, levde under. Under slike forhold var nye kostnader som ei kvar modernisering ville medføre, eit tungt løft. Som gode lutheranarar prega av gudsfrykt og nøysemd kunne dei nok òg kjenne på forakt for luksusen i den norske overklassen. Som fleire har peika på, er likevel dette noko anna enn å sjå fattigdomen som eit ideal og ikkje ha eit ønske om betre levekår. Det er heller ikkje mykje som tyder på at læstadianismen gjorde folk fiendtlege til all ny teknologi og modernisering. Fleire utprega læstadianske kommunar var såleis leiande i overgangen til motorbåtar i fylket. Det same var tilfelle i Troms, mest utprega i Ibestad. I 1912 var Ibestad den kommunen i heile landet som hadde flest motorbåtar. Ibestadværingane utmerka seg òg med ei svært intensiv drift. Få stader stod læstadianarane så sterkt som nettopp her. I tillegg tok indremisjonen tok tidleg opp arbeid i Ibestad (1864) og var med på å prege kristenlivet.		Bjørklund får godt fram dei fattige levekåra som den samiske og kvenske befolkninga, dei fleste småbrukarar og fiskarar, levde under. Under slike forhold var nye kostnader som ei kvar modernisering ville medføre, eit tungt løft. Som gode lutheranarar prega av gudsfrykt og nøysemd kunne dei nok òg kjenne på forakt for luksusen i den norske overklassen. Som fleire har peika på, er likevel dette noko anna enn å sjå fattigdomen som eit ideal og ikkje ha eit ønske om betre levekår. Det er heller ikkje mykje som tyder på at læstadianismen gjorde folk fiendtlege til all ny teknologi og modernisering. Fleire utprega læstadianske kommunar var såleis leiande i overgangen til motorbåtar i fylket. Det same var tilfelle i Troms, mest utprega i Ibestad. I 1912 var Ibestad den kommunen i heile landet som hadde flest motorbåtar. Ibestadværingane utmerka seg òg med ei svært intensiv drift. Få stader stod læstadianarane så sterkt som nettopp her. I tillegg tok indremisjonen tok tidleg opp arbeid i Ibestad (1864) og var med på å prege kristenlivet.

	Når det utviklinga i fiskeria, låg likevel Vestlandet i dei fleste samanhengar eit stykke framfor Nord-Norge. I dei to mest suksessrike kommunane på 1900-talet, Herøy på Sunnmøre og Austevoll i Hordaland, var ikkje berre viljen til å investere av eigne midlar, men òg viljen til å låne i bankane mest utan grenser. Ein kjend fiskar og båteigar i Austevoll, Mikkel Østervold, skal ha sagt det slik: «Det har aldri svart seg å bruke vit!» – vissnok uttalt på bedehustrappa. Med aukande velstand frå 1960-~~taalet~~ og utover kunne ein likevel registrere det Max Weber kalla den sekulariserande verknaden av eigedom, at den nøysame, pietistiske haldninga som låg til grunn for mykje av investeringane kom på vikande front. Både i Herøy, Austevoll og andre stader vart gradvis meir kanalisert til personleg forbruk og luksusprega investeringar, det vere seg flotte villaer, cabincruiserar eller dyre bilar. Rikdommen let seg ikkje lenger skjule, og dei dette gjaldt, ønskte det vel heller ikkje alltid.		Når det utviklinga i fiskeria, låg likevel Vestlandet i dei fleste samanhengar eit stykke framfor Nord-Norge. I dei to mest suksessrike kommunane på 1900-talet, Herøy på Sunnmøre og Austevoll i Hordaland, var ikkje berre viljen til å investere av eigne midlar, men òg viljen til å låne i bankane mest utan grenser. Ein kjend fiskar og båteigar i Austevoll, Mikkel Østervold, skal ha sagt det slik: «Det har aldri svart seg å bruke vit!» – vissnok uttalt på bedehustrappa. Med aukande velstand frå 1960-talet og utover kunne ein likevel registrere det Max Weber kalla den sekulariserande verknaden av eigedom, at den nøysame, pietistiske haldninga som låg til grunn for mykje av investeringane kom på vikande front. Både i Herøy, Austevoll og andre stader vart gradvis meir kanalisert til personleg forbruk og luksusprega investeringar, det vere seg flotte villaer, cabincruiserar eller dyre bilar. Rikdommen let seg ikkje lenger skjule, og dei dette gjaldt, ønskte det vel heller ikkje alltid.

	=== «Eg er livredd den avkristna kapitalisme» ===		=== «Eg er livredd den avkristna kapitalisme» ===

Harald Haugland: innrykk/ orto

2022-11-02T22:52:55Z

innrykk/ orto

← Eldre versjon		Versjonen frå 3. november 2022 kl. 00:52
Line 1:		Line 1:
	'''Kallsetikk og økonomisk modernisering. Ei samanlikning av haugerørsla og den seinare lekmannsrørsla''' er ein artikkel av [[Karl Egil Johansen]] som vi har fått legge ut på Setesdalswiki. Den stod på trykk i ~~[[Jan Tore Lie]] og [[Boe Johannes Hermansen]]:~~ ''Nåde og sannhet. Festskrift til [[Jan Bygstad]]'', Efrem forlag 2022.		'''Kallsetikk og økonomisk modernisering. Ei samanlikning av haugerørsla og den seinare lekmannsrørsla''' er ein artikkel av [[Karl Egil Johansen]] som vi har fått legge ut på Setesdalswiki. Den stod på trykk i boka ''Nåde og sannhet. Festskrift til [[Jan Bygstad]]'', Efrem forlag 2022 av [[Jan Tore Lie]] og [[Boe Johannes Hermansen]].

	=== Innleiing ===		=== Innleiing ===
	Haugianismen sin periode i norsk kyrkje- og kristenliv blir vanlegvis rekna frå Hans Nielsen Hauge sitt åndelege gjennombrot i 1796 og fram til ca. 1850. Kva haugianismen fekk å seie, ikkje berre for kristenlivet, men òg for entreprenørskap og økonomisk utvikling er relativt godt dokumentert. Frå 1840-åra glei dei fleste haugianarane over i den meir organiserte lekmannsrørsla med sine ulike organisasjonar for ytre- og indremisjon. Det gjaldt rett nok ikkje alle. Teologisk usemje og den sterke organiseringa gjorde at somme ikkje gjekk med. Desse delte seg etter kvart i to. Den eine grupperinga braut i 1872 ut av statskyrkja og danna Det evangelisk-lutherske kirkesamfunn (DELK). Den andre var meir lausleg knytt saman i Det Haugianske Vennesamfunn (i nyare tid «Hauges venner»). Men dette var mindretalet. Kring 1900 hadde lekmannsrørsla, medrekna læstadianarane i Nord-Norge, fått ei tilslutning som gjekk langt utover det haugianarane hadde hatt.		Haugianismen sin periode i norsk kyrkje- og kristenliv blir vanlegvis rekna frå Hans Nielsen Hauge sitt åndelege gjennombrot i 1796 og fram til ca. 1850. Kva haugianismen fekk å seie, ikkje berre for kristenlivet, men òg for entreprenørskap og økonomisk utvikling er relativt godt dokumentert. Frå 1840-åra glei dei fleste haugianarane over i den meir organiserte lekmannsrørsla med sine ulike organisasjonar for ytre- og indremisjon. Det gjaldt rett nok ikkje alle. Teologisk usemje og den sterke organiseringa gjorde at somme ikkje gjekk med. Desse delte seg etter kvart i to. Den eine grupperinga braut i 1872 ut av statskyrkja og danna Det evangelisk-lutherske kirkesamfunn (DELK). Den andre var meir lausleg knytt saman i Det Haugianske Vennesamfunn (i nyare tid «Hauges venner»). Men dette var mindretalet. Kring 1900 hadde lekmannsrørsla, medrekna læstadianarane i Nord-Norge, fått ei tilslutning som gjekk langt utover det haugianarane hadde hatt.
Line 53:		Line 53:
	Noko finst likevel. Særleg ein del private brev, dagbøker og små biografiar kan gje eit innsyn i tankelivet til fiskarane som det er få spor av i andre kjelder. Det eksistere inga systematisk samling av slikt materiale. Oftast er det å finne hos privatpersonar, eller av og til i arkiv til lokale historielag eller museum. Kor representativt dette avgrensa materialet er, skal vere usagt. Men innhaldet synest eintydig. Eit eksempel er eit brev frå 1890, skrive av ein notbas frå Austevoll heim til kona. Etter mislukka fiske i Lofoten hadde notlaget reist til Trøndelag for å prøve lukka der:		Noko finst likevel. Særleg ein del private brev, dagbøker og små biografiar kan gje eit innsyn i tankelivet til fiskarane som det er få spor av i andre kjelder. Det eksistere inga systematisk samling av slikt materiale. Oftast er det å finne hos privatpersonar, eller av og til i arkiv til lokale historielag eller museum. Kor representativt dette avgrensa materialet er, skal vere usagt. Men innhaldet synest eintydig. Eit eksempel er eit brev frå 1890, skrive av ein notbas frå Austevoll heim til kona. Etter mislukka fiske i Lofoten hadde notlaget reist til Trøndelag for å prøve lukka der:

	Min kjære og altid af mig paatænkte kone i Herren, Johanna Paulsdatter. (...) Du kan tro min kjære kone at jeg blev glad da jeg saa gjennom dine breve at Herren har skjenket dig og de øvrige i hjemmet en bra helse, og at min kjære fader var kommen sig saa meget at han kunde være med dere paa arbeidet. Ogsaa denne nyhed kan jeg meddele dig igjen, min kjære kone, at Herren har bevist os saa stor en naade at vi er ved en god helse indtil dato baade jeg og alle om bord. (...) Lad os derfor bøie os ret i tolmodighed og ydmyghed, og med bedende og sukkende hjerte bede med og for hverandre, ligesaavel i fraværende som nærværende (...) Ja, Gud styrke os til al vor gjerning baade i det aandelige og det legemlige. (...) Hvad sildefisket angaar, saa har vi de svageste forhaabninger for noget fisket her. Men op i Lofoten, i Øksnæsfjorden, har vært lidt fiske siden vi reiste derfra (...) Til sist være du hilset med disse Pauli ord, min kjærlighed er med dig i Kristo Jesu. ''Med megen aktelse, Ole Olai Drivenes''.		:Min kjære og altid af mig paatænkte kone i Herren, Johanna Paulsdatter. (...) Du kan tro min kjære kone at jeg blev glad da jeg saa gjennom dine breve at Herren har skjenket dig og de øvrige i hjemmet en bra helse, og at min kjære fader var kommen sig saa meget at han kunde være med dere paa arbeidet. Ogsaa denne nyhed kan jeg meddele dig igjen, min kjære kone, at Herren har bevist os saa stor en naade at vi er ved en god helse indtil dato baade jeg og alle om bord. (...) Lad os derfor bøie os ret i tolmodighed og ydmyghed, og med bedende og sukkende hjerte bede med og for hverandre, ligesaavel i fraværende som nærværende (...) Ja, Gud styrke os til al vor gjerning baade i det aandelige og det legemlige. (...) Hvad sildefisket angaar, saa har vi de svageste forhaabninger for noget fisket her. Men op i Lofoten, i Øksnæsfjorden, har vært lidt fiske siden vi reiste derfra (...) Til sist være du hilset med disse Pauli ord, min kjærlighed er med dig i Kristo Jesu. ''Med megen aktelse, Ole Olai Drivenes''.

	Andre brev har same mønsteret. Dei tek gjerne til med utveksling av helsingar og informasjon om helsetilstanden. Vidare blir det fortalt om utviklinga i fisket, om gode fangstar eller misleg fiske. Men den delen som oftast tek mest plass, er utlegningar om åndeleg spørsmål, om tvil og tru, og gjerne med referat frå kva som hadde blitt sagt på møter eller gudstenester. Mange hadde ein imponerande bibelkunnskap. I eit brev frå ein som deltok i sildefisket på Island sommaren 1902, fyller det åndelege innhaldet over tre av fire store, tettskrivne sider. Brevet blir innleia slik: «Kjære farbror. Herrens naade i hjerte og hjem», og sluttar med følgjande bibeltilvising: «Kunde vi først søge Guds rige og hans retfærdighed, saa skal alt det øvrige tillægges os.»		Andre brev har same mønsteret. Dei tek gjerne til med utveksling av helsingar og informasjon om helsetilstanden. Vidare blir det fortalt om utviklinga i fisket, om gode fangstar eller misleg fiske. Men den delen som oftast tek mest plass, er utlegningar om åndeleg spørsmål, om tvil og tru, og gjerne med referat frå kva som hadde blitt sagt på møter eller gudstenester. Mange hadde ein imponerande bibelkunnskap. I eit brev frå ein som deltok i sildefisket på Island sommaren 1902, fyller det åndelege innhaldet over tre av fire store, tettskrivne sider. Brevet blir innleia slik: «Kjære farbror. Herrens naade i hjerte og hjem», og sluttar med følgjande bibeltilvising: «Kunde vi først søge Guds rige og hans retfærdighed, saa skal alt det øvrige tillægges os.»
Line 65:		Line 65:
	Det same gjaldt synet på forvaltinga av pengane. At ein skulle vere nøysam og unngå luksus, hang lenge i. Ofte såg ein liten skilnad på bustadene til båteigarar og mannskap. For eigarane vart overskotet i staden tilbakeført til produksjonsutstyret i form av nye og større båtar og meir moderne reiskapar. Enkelte har hevda at dette ikkje gjaldt læstadianarane nordpå, at desse, i alle fall i den tidlege fasen, var prega av eit fattigdomsideal som hindra mykje av denne dynamikken. I bygdeboka for Kvænangen skriv sosialantropologen Ivar Bjørklund at læstadianske predikantar gjorde økonomisk fattigdom til åndeleg rikdom, og at læstadianarane nærmast tviheldt på si gamle livsform:		Det same gjaldt synet på forvaltinga av pengane. At ein skulle vere nøysam og unngå luksus, hang lenge i. Ofte såg ein liten skilnad på bustadene til båteigarar og mannskap. For eigarane vart overskotet i staden tilbakeført til produksjonsutstyret i form av nye og større båtar og meir moderne reiskapar. Enkelte har hevda at dette ikkje gjaldt læstadianarane nordpå, at desse, i alle fall i den tidlege fasen, var prega av eit fattigdomsideal som hindra mykje av denne dynamikken. I bygdeboka for Kvænangen skriv sosialantropologen Ivar Bjørklund at læstadianske predikantar gjorde økonomisk fattigdom til åndeleg rikdom, og at læstadianarane nærmast tviheldt på si gamle livsform:

	Det var stor avstand mellom den samiske og kvenske befolkning på den ene side og de norske embets- og handelsmenn på den andre. (…) Det var nordmenn sto for de nye driftsformene i landbruket og gruveanlegget i Kjækan. (…) Læstadianerne derimot, fremhevet sin egen livsform. «I ditt ansikts sved skal du ete ditt brød», sto det i Skriften (1. Mos. 3:19), og det var det ikke alle embetsmenn som gjorde. Når agronomen argumenterte for separatorens fortreffelighet, avviste de omvendte det hele og kalte det Djevelens påfunn. Den som dyrker Mammon og det verdslige liv, kunne fort finne at himmelporten ble for trang.		:Det var stor avstand mellom den samiske og kvenske befolkning på den ene side og de norske embets- og handelsmenn på den andre. (…) Det var nordmenn sto for de nye driftsformene i landbruket og gruveanlegget i Kjækan. (…) Læstadianerne derimot, fremhevet sin egen livsform. «I ditt ansikts sved skal du ete ditt brød», sto det i Skriften (1. Mos. 3:19), og det var det ikke alle embetsmenn som gjorde. Når agronomen argumenterte for separatorens fortreffelighet, avviste de omvendte det hele og kalte det Djevelens påfunn. Den som dyrker Mammon og det verdslige liv, kunne fort finne at himmelporten ble for trang.

	Bjørklund får godt fram dei fattige levekåra som den samiske og kvenske befolkninga, dei fleste småbrukarar og fiskarar, levde under. Under slike forhold var nye kostnader som ei kvar modernisering ville medføre, eit tungt løft. Som gode lutheranarar prega av gudsfrykt og nøysemd kunne dei nok òg kjenne på forakt for luksusen i den norske overklassen. Som fleire har peika på, er likevel dette noko anna enn å sjå fattigdomen som eit ideal og ikkje ha eit ønske om betre levekår. Det er heller ikkje mykje som tyder på at læstadianismen gjorde folk fiendtlege til all ny teknologi og modernisering. Fleire utprega læstadianske kommunar var såleis leiande i overgangen til motorbåtar i fylket. Det same var tilfelle i Troms, mest utprega i Ibestad. I 1912 var Ibestad den kommunen i heile landet som hadde flest motorbåtar. Ibestadværingane utmerka seg òg med ei svært intensiv drift. Få stader stod læstadianarane så sterkt som nettopp her. I tillegg tok indremisjonen tok tidleg opp arbeid i Ibestad (1864) og var med på å prege kristenlivet.		Bjørklund får godt fram dei fattige levekåra som den samiske og kvenske befolkninga, dei fleste småbrukarar og fiskarar, levde under. Under slike forhold var nye kostnader som ei kvar modernisering ville medføre, eit tungt løft. Som gode lutheranarar prega av gudsfrykt og nøysemd kunne dei nok òg kjenne på forakt for luksusen i den norske overklassen. Som fleire har peika på, er likevel dette noko anna enn å sjå fattigdomen som eit ideal og ikkje ha eit ønske om betre levekår. Det er heller ikkje mykje som tyder på at læstadianismen gjorde folk fiendtlege til all ny teknologi og modernisering. Fleire utprega læstadianske kommunar var såleis leiande i overgangen til motorbåtar i fylket. Det same var tilfelle i Troms, mest utprega i Ibestad. I 1912 var Ibestad den kommunen i heile landet som hadde flest motorbåtar. Ibestadværingane utmerka seg òg med ei svært intensiv drift. Få stader stod læstadianarane så sterkt som nettopp her. I tillegg tok indremisjonen tok tidleg opp arbeid i Ibestad (1864) og var med på å prege kristenlivet.

Harald Haugland: /* Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla */ Traasdahl

2022-11-02T21:35:36Z

Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla: Traasdahl

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 23:35
Line 11:		Line 11:
	[[Fil:Adolph Tidemand Haugianerne.jpg\|thumb\|Adolph Tidemands Haugianerne]]		[[Fil:Adolph Tidemand Haugianerne.jpg\|thumb\|Adolph Tidemands Haugianerne]]
	[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]		[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]
			[[Fil:Traasdahl, Jakob.JPG\|thumb\|]]
	I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».		I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».

Harald Haugland: /* «Eg har ei teneste stor for Gud» */ Hallesby

2022-11-02T21:27:20Z

«Eg har ei teneste stor for Gud»: Hallesby

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 23:27
Line 25:		Line 25:
	[[Fil:Hope, Ludvig.JPG\|thumb\|]]		[[Fil:Hope, Ludvig.JPG\|thumb\|]]
	[[Fil:Matias Orheim.jpg\|thumb\|Matias Orheim]]		[[Fil:Matias Orheim.jpg\|thumb\|Matias Orheim]]
			[[Fil:Ole Hallesby OB.Ø49 0661 cropped.jpg\|thumb\|Ole Hallesby]]
	I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»		I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»

Harald Haugland: /* «Eg har ei teneste stor for Gud» */ Hope

2022-11-02T21:12:02Z

«Eg har ei teneste stor for Gud»: Hope

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 23:12
Line 23:		Line 23:
	=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===		=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===
	[[Fil:Lars Oftedal.png\|thumb\|Lars Oftedal]]		[[Fil:Lars Oftedal.png\|thumb\|Lars Oftedal]]
			[[Fil:Hope, Ludvig.JPG\|thumb\|]]
	[[Fil:Matias Orheim.jpg\|thumb\|Matias Orheim]]		[[Fil:Matias Orheim.jpg\|thumb\|Matias Orheim]]
	~~[[Fil:Ole Hallesby.jpg\|thumb\|Ole Hallesby]]~~
	I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»		I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»

Harald Haugland: /* «Eg har ei teneste stor for Gud» */ bilder

2022-11-02T20:49:04Z

«Eg har ei teneste stor for Gud»: bilder

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 22:49
Line 22:		Line 22:

	=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===		=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===
			[[Fil:Lars Oftedal.png\|thumb\|Lars Oftedal]]
			[[Fil:Matias Orheim.jpg\|thumb\|Matias Orheim]]
			[[Fil:Ole Hallesby.jpg\|thumb\|Ole Hallesby]]
	I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»		I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»

	Dei truande måtte i dette vere føredøme for sine medmenneske, eller som han formulerte det ein annan stad: Ein rett pietist måtte alltid prøve å utføre «sina världsliga åliggande (…) bättre än de ogudaktiga». Det same sa [[Lars Oftedal]], «presten i emissærkjole», som i 1860-åra verka som reisetalar i Bergen Indremisjon. Det var viktig, poengterte Oftedal, at den enkelte fann sin plass i arbeidsliv og samfunn. Ikkje noko var uverdig eller ureint så lenge det tente fellesskapet: «Intet er for verdsligt og intet for uverdigt for den kristne saalænge maalet kun er dette, at øve saltets virkning.»		Dei truande måtte i dette vere føredøme for sine medmenneske, eller som han formulerte det ein annan stad: Ein rett pietist måtte alltid prøve å utføre «sina världsliga åliggande (…) bättre än de ogudaktiga». Det same sa [[Lars Oftedal]], «presten i emissærkjole», som i 1860-åra verka som reisetalar i Bergen Indremisjon. Det var viktig, poengterte Oftedal, at den enkelte fann sin plass i arbeidsliv og samfunn. Ikkje noko var uverdig eller ureint så lenge det tente fellesskapet: «Intet er for verdsligt og intet for uverdigt for den kristne saalænge maalet kun er dette, at øve saltets virkning.»

	Endå sterkare vart den daglege gjerning vektlagd av [[Ludvig Hope]], Kinamisjonen sin fremste frontfigur og leiande «ideolog» kring 1900. I eit foredrag lista Hope opp mange praktiske yrke som han meinte var like mykje eit arbeid for Gud som dei som stod i ei åndeleg teneste, som han sjølv som lekpredikant: ~~[[Tjener~~, forretningsmann, husmor, gaardbruger, bygmester, du som staar bak disken, eller hvem du er, dit arbeide kan likesaa sikkert være et arbeide for Gud som prestens, diakonens, diakonissens, lægpredikantens og lærerens. Saa sandt du er en sand kristen og gjør dit arbeide som saadan, saa tjener du Gud, og han ser paa dit arbeide med like stort velbehag som paa nogen andens. (…) Arbeide er ikke en plage, men en velsignelse, og alle som i tro og gudsfrykt gaar til sit arbeide, tjener sin Gud.]]		Endå sterkare vart den daglege gjerning vektlagd av [[Ludvig Hope]], Kinamisjonen sin fremste frontfigur og leiande «ideolog» kring 1900. I eit foredrag lista Hope opp mange praktiske yrke som han meinte var like mykje eit arbeid for Gud som dei som stod i ei åndeleg teneste, som han sjølv som lekpredikant: «Tjener, forretningsmann, husmor, gaardbruger, bygmester, du som staar bak disken, eller hvem du er, dit arbeide kan likesaa sikkert være et arbeide for Gud som prestens, diakonens, diakonissens, lægpredikantens og lærerens. Saa sandt du er en sand kristen og gjør dit arbeide som saadan, saa tjener du Gud, og han ser paa dit arbeide med like stort velbehag som paa nogen andens. (…) Arbeide er ikke en plage, men en velsignelse, og alle som i tro og gudsfrykt gaar til sit arbeide, tjener sin Gud.»

	Den same bodskapen song den blinde emissæren og salmediktaren [[Mathias Orheim]] inn i misjonsfolket. Klarast kom dette fram i salmane «[[Eg har ei teneste stor for Gud]]» og «[[Kvardagskristen vil eg vera]]». Frå arbeid på småbruket sitt heime i Nordfjord og frå sine mange emissærreiser i nord og sør – berre seks prestegjeld i Finnmark rakk han aldri å besøke – kjende Orheim godt til folks daglegliv og strev for levemåten.		Den same bodskapen song den blinde emissæren og salmediktaren [[Mathias Orheim]] inn i misjonsfolket. Klarast kom dette fram i salmane «[[Eg har ei teneste stor for Gud]]» og «[[Kvardagskristen vil eg vera]]». Frå arbeid på småbruket sitt heime i Nordfjord og frå sine mange emissærreiser i nord og sør – berre seks prestegjeld i Finnmark rakk han aldri å besøke – kjende Orheim godt til folks daglegliv og strev for levemåten.

Harald Haugland: /* Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla */ bytta bilde

2022-11-02T15:07:04Z

Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla: bytta bilde

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 17:07
Line 9:		Line 9:

	=== Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla ===		=== Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla ===
	[[Fil:~~Hans Nielsen Hauge~~.jpg\|thumb\|~~Hans Nielsen Hauge~~]]		[[Fil:Adolph Tidemand Haugianerne.jpg\|thumb\|Adolph Tidemands Haugianerne]]
	[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]		[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]
	I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».		I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».

Harald Haugland: /* Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla */ bilder

2022-11-02T11:25:36Z

Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla: bilder

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 13:25
Line 9:		Line 9:

	=== Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla ===		=== Teologi og etikk i haugianismen og lekmannsrørsla ===
			[[Fil:Hans Nielsen Hauge.jpg\|thumb\|Hans Nielsen Hauge]]
			[[Fil:Carl Olof Rosenius.jpg\|thumb\|Carl Olof Rosenius]]
	I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».		I ein artikkel i 1947 hevda den norsk-amerikanske sosiologen Christen C. Jonassen at sjølv om Hans Nielsen Hauge var lutheranar, hadde teologien og etikken hans mykje til felles med ein annan av reformatorane, Jean Calvin. Predestinasjonslæra mangla rett nok hos Hauge. Ut frå Max Weber si framstilling i ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (1904–1905) var denne læra viktigaste grunnen til kalvinistane si særstilling som entreprenørar og gründerar. Sjølv om luthersk kallsetikk verka i same lei, hevda Weber at særleg nådelæra hos Luther bremsa utviklinga av kapitalistisk ånd hos lutheranarane. Jonassen, derimot, skriv at Hauge si understreking av at syndarar som ikkje ville omvende seg, aldri ville få tilgjeving, var ei nesten like sterk «motivation force».

Harald Haugland: /* «Eg har ei teneste stor for Gud» */ lenker

2022-11-01T22:31:54Z

«Eg har ei teneste stor for Gud»: lenker

← Eldre versjon		Versjonen frå 2. november 2022 kl. 00:31
Line 20:		Line 20:

	=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===		=== «Eg har ei teneste stor for Gud» ===
	I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud:		I den mykje lesne Husandaktsboka sluttar Rosenius seg fleire stader til Martin Luther sin kallstanke. I det daglege utfører den truande si åndelege plikt eller teneste for Gud ved trufast å skjøtte arbeidet sitt på ein best muleg måte. Sjølv dei enklaste gjerningar kunne vere med på å ære Gud: «Å, for et herlig liv det da skulle bli her på jorden, viss alle bare var klar over at det er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal utføre sitt daglige arbeid rett. At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære, når en midt i sitt daglige arbeid, i de enkleste gjerninger, virkelig står i et hellig tempel og forretter en gudstjeneste.»

	Å, for ~~et herlig liv det da skulle bli her på jorden~~, ~~viss alle bare var klar over at~~ det ~~er Guds første vilje og krav, når det gjelder vårt daglige liv, at hver enkelt skal~~ utføre ~~sitt daglige arbeid rett~~. ~~At dette er en rett og hellig gudstjeneste til Guds ære~~, ~~når en midt~~ i ~~sitt daglige arbeid~~, i ~~de enkleste gjerninger~~, ~~virkelig står~~ i ~~et hellig tempel~~ og ~~forretter en gudstjeneste~~.		Dei truande måtte i dette vere føredøme for sine medmenneske, eller som han formulerte det ein annan stad: Ein rett pietist måtte alltid prøve å utføre «sina världsliga åliggande (…) bättre än de ogudaktiga». Det same sa [[Lars Oftedal]], «presten i emissærkjole», som i 1860-åra verka som reisetalar i Bergen Indremisjon. Det var viktig, poengterte Oftedal, at den enkelte fann sin plass i arbeidsliv og samfunn. Ikkje noko var uverdig eller ureint så lenge det tente fellesskapet: «Intet er for verdsligt og intet for uverdigt for den kristne saalænge maalet kun er dette, at øve saltets virkning.»

	~~Dei truande måtte~~ i ~~dette vere føredøme for sine medmenneske~~, ~~eller~~ som han ~~formulerte det ein annan stad~~: ~~Ein rett pietist måtte alltid prøve å utføre «sina världsliga åliggande (…) bättre än de ogudaktiga». Det same sa Lars Oftedal~~, ~~«presten i emissærkjole»~~, som ~~i 1860-åra verka~~ som ~~reisetalar i Bergen Indremisjon~~. ~~Det var viktig~~, ~~poengterte Oftedal~~, ~~at den enkelte fann sin plass i arbeidsliv~~ og ~~samfunn~~. ~~Ikkje noko var uverdig eller ureint så lenge det tente fellesskapet: «Intet~~ er ~~for verdsligt~~ og ~~intet for uverdigt for den kristne saalænge maalet kun er dette~~, ~~at øve saltets virkning~~.»		Endå sterkare vart den daglege gjerning vektlagd av [[Ludvig Hope]], Kinamisjonen sin fremste frontfigur og leiande «ideolog» kring 1900. I eit foredrag lista Hope opp mange praktiske yrke som han meinte var like mykje eit arbeid for Gud som dei som stod i ei åndeleg teneste, som han sjølv som lekpredikant: [[Tjener, forretningsmann, husmor, gaardbruger, bygmester, du som staar bak disken, eller hvem du er, dit arbeide kan likesaa sikkert være et arbeide for Gud som prestens, diakonens, diakonissens, lægpredikantens og lærerens. Saa sandt du er en sand kristen og gjør dit arbeide som saadan, saa tjener du Gud, og han ser paa dit arbeide med like stort velbehag som paa nogen andens. (…) Arbeide er ikke en plage, men en velsignelse, og alle som i tro og gudsfrykt gaar til sit arbeide, tjener sin Gud.]]

	~~Endå sterkare vart~~ den ~~daglege gjerning vektlagd av Ludvig Hope, Kinamisjonen sin fremste frontfigur~~ og ~~leiande «ideolog» kring 1900~~. ~~I eit foredrag lista Hope opp mange praktiske yrke som han meinte var like mykje eit arbeid~~ for Gud ~~som dei som stod~~ i ~~ei åndeleg teneste, som~~ han ~~sjølv som lekpredikant:~~		Den same bodskapen song den blinde emissæren og salmediktaren [[Mathias Orheim]] inn i misjonsfolket. Klarast kom dette fram i salmane «[[Eg har ei teneste stor for Gud]]» og «[[Kvardagskristen vil eg vera]]». Frå arbeid på småbruket sitt heime i Nordfjord og frå sine mange emissærreiser i nord og sør – berre seks prestegjeld i Finnmark rakk han aldri å besøke – kjende Orheim godt til folks daglegliv og strev for levemåten.

	Tjener, forretningsmann, husmor, gaardbruger, bygmester, du som staar bak disken, eller hvem du er, dit arbeide kan likesaa sikkert være et arbeide for Gud som prestens, diakonens, diakonissens, lægpredikantens og lærerens. Saa sandt du er en sand kristen og gjør dit arbeide som saadan, saa tjener du Gud, og han ser paa dit arbeide med like stort velbehag som paa nogen andens. (…) Arbeide er ikke en plage, men en velsignelse, og alle som i tro og gudsfrykt gaar til sit arbeide, tjener sin Gud.		Ein meir systematisk kallsetikk for kristenfolket vart utforma av [[Ole Hallesby]], professor ved Menighetsfakultetet i meir enn 40 år. Med sin markante personlegdom og sin utrettelege kamp mot liberal teologi var Hallesby omstridd. Men det gjaldt i liten grad innafor lekmannsrørsla. Tvert om fanst det neppe nokon annan framståande norsk teolog på fyrste halvdel av 1900-talet ein her var like lydhøyr for. I fleire store misjonsorganisasjonar sat Hallesby som styreformann. Kva synspunkt hadde han så på det som hadde med økonomi, næringsliv og etikk å gjere?

	Den same bodskapen song den blinde emissæren og salmediktaren Mathias Orheim inn i misjonsfolket. Klarast kom dette fram i salmane «Eg har ei teneste stor for Gud» og «Kvardagskristen vil eg vera». Frå arbeid på småbruket sitt heime i Nordfjord og frå sine mange emissærreiser i nord og sør – berre seks prestegjeld i Finnmark rakk han aldri å besøke – kjende Orheim godt til folks daglegliv og strev for levemåten.

	Ein meir systematisk kallsetikk for kristenfolket vart utforma av Ole Hallesby, professor ved Menighetsfakultetet i meir enn 40 år. Med sin markante personlegdom og sin utrettelege kamp mot liberal teologi var Hallesby omstridd. Men det gjaldt i liten grad innafor lekmannsrørsla. Tvert om fanst det neppe nokon annan framståande norsk teolog på fyrste halvdel av 1900-talet ein her var like lydhøyr for. I fleire store misjonsorganisasjonar sat Hallesby som styreformann. Kva synspunkt hadde han så på det som hadde med økonomi, næringsliv og etikk å gjere?

	=== Ole Hallesby sine tankar om den «egentlige gudstjeneste» ===		=== Ole Hallesby sine tankar om den «egentlige gudstjeneste» ===