https://www.setesdalswiki.no/w/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=TellefSetesdalswiki - Brukarbidrag [nn]2026-06-15T22:48:43ZBrukarbidragMediaWiki 1.43.6https://www.setesdalswiki.no/w/index.php?title=Fjellmannsvegen&diff=238297Fjellmannsvegen2026-06-15T17:50:22Z<p>Tellef: </p>
<hr />
<div>[[Fil:Bykil 1975.jpg|miniatyr|høyre|[[Bykil]] i [[Bykle]]. Her kom byklarane ned frå [[Byklestigen]] og nærma seg endeleg heimstaden att. {{Byline|[[Reidar Tveito]]}}]]<br />
'''Fjellmannsvegen''' er den eldgamle ferdslevegen mellom [[Setesdal]] og kyststroka rundt [[Kristiansand]]. Han er også mykje blitt kalla «Dalemannsvegen» eller bare «Dalevegen». Ute ved kysten blei dei som kom frå dalen kalla fjellmenn eller dalemenn, og vegen fekk då naturleg namn etter dette. Vegen var viktig for handel og krøterdrift, særleg etter at Kristiansand var grunnlgt i 1641. Bøndene selde skinn, talg, ryper og krøter/slaktedyr m.m. Tilbake kjøpte dei korn, sukker og tobakk m.m.<br />
<br />
== Rideveg ==<br />
Vegen var ein [[Rideveg|gang-, ride- og klauvveg]], og var meir for ein sti å rekne. Han gjekk ikkje nede i dalen slik vegen gjer no, men følgde i staden stort sett heiedraga på vestsida av dalføret. Han var i bruk til den første ordentlege køyrevegen, «[[Postvegen]]», blei bygd oppover i Setesdal på 1840-talet. Langs vegen finst ei lang rekke med kulturminne.<br />
<br />
== Turløype ==<br />
[[Fil:Fjellmannsvegen Røyneland Hægeland 220316-2.jpg|miniatyr|høyre|Fjellmannsvegen merka ved Røyneland i Hægeland. {{Byline|Geir Daasvatn}}]]<br />
Fjellmannsvegen har lenge vore kjent. Tidleg på 1990-talet starta [[Torfinn Normann Hageland]] eit pionerarbeid med å finne att og merke delar av trasèen. [[Midt-Agder Friluftsråd]] blei etter kvart kopla inn i arbeidet, og vidareførte arbeidet til Hageland saman med [[Vennesla|Vennesla kommune]]. I dag kan ein vandre i fotspora til dei gamle fjellmennene, i merka løype, heilt frå [[Slettefet]] sør i [[Hornnes]] til Kristiansand, ei strekning på rundt 53 kilometer. I mars 2026 har ei prosjektgruppe med representantar frå [[Vennesla turstigruppe]], [[Midt-Agder Friluftsråd]], [[Oddersjaa Ski- og Skøyteklubb]], Vennesla kommune, Øvrebø historielag, Torridal historielag og [[Hægeland sogelag]] søkt om å få godkjent strekninga frå [[Lindåna]] på [[Vestre Hodne]] til [[Mosby]] som ''Historisk rute'' hos DNT/Riksantikvaren.<br />
<br />
== Fjellmannsvegen i Kristiansand ==<br />
Frå [[Torridal]] gjekk vegen sørover gjennom [[Gullringsdalen]], forbi [[Strai]] og fram til [[Krossen (Kristiansand)|Krossen]]. Det er ikkje spor att etter Fjellmannsvegen nedanfor Mosby.<br />
<br />
== Fjellmannsvegen i Vennesla ==<br />
Ridevegen kom frå [[Hornnes]] over [[Lauvåsheia (Hægeland)|Lauvåsheia]] til [[Hægeland]]. Ved [[Einstabland]] delte han seg i [[Austre Fjellmannsveg]] og [[Vestre Fjellmannsveg]]. <br />
<br />
Frå Einstabland gjekk den Austre Fjellmannsvegen sørover om [[Åmdal (Hægeland)|Åmdal]], over [[Sandripheia]], ned [[Vormebrokka]] og fram til ein vadestad i austre enden av [[Skarpenglandvatnet]]. Frå her drog ridevegen seg over [[Loland]] og vidare over [[Støleheia]] via Tutlamoen til [[Mosby]]. Litt ovafor Mosby møtte Austre Fjellmannsveg Vestre Fjellmannsveg igjen. Denne austre traseen gjekk stort sett ut av ålmenn bruk i 1770-åra.<br />
<br />
Den Vestre Fjellmannsvegen gjekk om lag slik: [[Einstabland]] - [[Bringsverd]] - [[Tjomsås]] - [[Øvrebø kyrkje]] - [[Homstean]] - [[Mosby]]. På Mosby møttest dei to fjellmannsvegane att. <br />
<br />
Sjå også: [https://lokalhistoriewiki.no/wiki/Fjellmannsvegen_gjennom_H%C3%A6geland_og_%C3%98vreb%C3%B8 Artikkelen om Fjellmannsvegen gjennom Hægeland og Øvrebø på Lokalhistoriewiki]<br />
<br />
== Fjellmannsvegen i Hornnes ==<br />
Setesdølar på bytur kom ned frå heia ved [[Senum]], truleg ved [[Horgeknipen]]. Så fòr dei sørover Moseidmonane til [[Birkeland (Evje og Hornnes gnr. 5)|Birkeland]] og [[Fennefoss]]. Dei kryssa [[Dåsåna]] ved [[Faret]] og kom til garden [[Hornnes (garden)|Hornnes]]. Herfrå gjekk vegen vidare til [[Kjetså]]. Anten forbi [[Hornåsen]] eller over [[Voilan]] når elva var så låg at ein kunne vasse over. Frå Kjetså gjekk ein veg vidare om [[Strauman]] og austsida av [[Gullringstjønn]] til [[Moi (Evje og Hornnes gnr. 24)|Moi]]. Ein annan veg gjekk over [[Hannåsfeltet]] til [[Hannåsmoen]] og Moi. Frå Moi gjekk vegen vidare sørover om [[Hodneøygard]] over [[Lauvåsheia (Hægeland)|Lauvåsheia]] til garden [[Lauvås (Vennesla gnr. 91)|Lauvås]] i [[Hægeland]].<ref>[[Olav O. Uleberg]], ''[[Kultursoge for Evje og Hornnes]]'', band I, utgjeve av [[Evje og Hornnes bygdeboknemd]], 1990, side 238</ref><br />
<br />
== Fjellmannsvegen i Setesdal ==<br />
[[Fil:Vestre Trældal Bygland 120724-2.jpg|mini|høgre|Vestre Trældal [[12. juli 2024]]. {{Byline|[[Geir Daasvatn]]}}]]<br />
Frå Hornnes fortsatte Fjellmannsvegen (Dalemannsvegen) altså nordover i Setesdal. Han gjekk opp på heia ved Senum, bakom [[Horgeknipen]], om garden [[Klepp (Bygland gnr. 65)|Klepp]], langs austsida av Sandvatn og [[Gyvatn]], gjennom [[Vestre Trældal]] og [[Skåmedalen]] til [[Morstøyl]]. Han kom ned i dalbotnen ved [[Ose]], gjekk opp på heia igjen ved [[Uppstad]] i [[Hylestad]], gjennom [[Hylesdalen]] og ned i dalen ved [[Åmli (Valle gnr. 50)|Åmli]] i [[Valle]]. Nord for [[Hallandsfossen]] skal det ha vore overro til austsida av [[Otra]].<ref>''Gamalt or Setesdal II'', side 131-132 (ny utgåve)</ref> Då hadde byklarane framleis fleire mil å forsere, inkludert [[Byklestigen]], før dei var heime frå byturen. <br />
<br />
I Setesdal er dei gamle trasèane ikkje gått opp og merka på same vis som lenger sør.<br />
<br />
== Kjelder ==<br />
*''Fjellmannsvegen - en 1000-årig ferdselsvei'', turguide med kart utgjeve av Midt-Agder Friluftsråd og Vennesla kommune<br />
*[[Torfinn Normann Hageland]], ''Ferdsla i Setesdal i eldre tid'', artikkel i Agder Historielag sitt Årsskrift nr. 82, 2006, side 127–141<br />
*[[Leonhard Jansen]] m.fl., ''[[Frå postveg til riksveg - vegar og vegminne langs riksveg 9]]'', [[Bokbyen Forlag]], 2018<br />
*''Fjellmannsvegen – Setesdølenes ferdselsvei'', søknad om Historisk rute, versjon 1, dagsett 1. mars 2026<br />
*Torfinn Normann Hageland, ''Gamle veger i Torridal'', artikkel i Torridal i forandring, Torridal Historielag sitt temahefte nr. 3/1999, side 27–42<br />
<br />
== Referansar ==<br />
<references/> <br />
<br />
== Eksterne lenker ==<br />
*[https://www.visitsorlandet.com/listing/fjellmannsvegen-fra-setesdal-til-kristiansand/139930306/ Om Fjellmannsvegen hos Visit Sørlandet]<br />
*[https://www.telltur.no/turmaal/myghxi9g/11729 Om turløypa Fjellmannsvegen Slettefet–Lauvås på TellTur.no, med løypekart]<br />
*[https://www.fvn.no/nyheter/lokalt/i/olalg/fjellmennenes-vei Artikkel av Gro Seland på FVN.no om Fjellmannsvegen, publisert 4. september 2007]<br />
<br />
[[Kategori:Turløyper i Evje og Hornnes]]<br />
[[Kategori:Turløyper i Vennesla]]<br />
[[Kategori:Ord og uttrykk]]<br />
[[Kategori:Fjellmannsvegen]]</div>Tellef